VN-Ambassadeur Agnes van Ardenne over Caritas in Veritate

'Bisschoppen moeten actiever zijn in maatschappelijk debat'

door Frans Wijnands

Oud-minister van Ontwikkelingssamenwerking Agnes van Ardenne (CDA) heeft haar geloof nooit onder stoelen of banken gestoken. Als katholiek én als VN-ambassadeur heeft ze bijna gretig de jongste encycliek van paus Benedictus XVI gelezen: Caritas in Veritate, want die handelt over het sociale onrecht in de wereld, waar de ethiek van minder belang lijkt dan het winstbejag.

“Ik ben blij dat de Nederlandse bisschoppen gehoor hebben gegeven aan de oproep van de paus om de dialoog aan te gaan met sociale partners. De bisschoppen moeten zich zo sterk mogelijk maken in het brede sociaal-maatschappelijke debat. Misschien zijn ze daarin te lang onzichtbaar gebleven, te veel aan de zijlijn. Sterker: ik vind dat ze een aanvraag moeten indienen om in de SER te gaan zitten.”

Uiteraard met respect voor de in Nederland 'heilig verklaarde' scheiding van kerk en staat. Ze geeft ook wel toe, dat het in de Nederlandse seculiere traditie als vreemd zal worden ervaren als religieuze en niet-religieuze leiders bij elkaar gaan zitten om te discussiëren en na te denken over de huidige economische crisis, de recessie, de oplopende werkloosheid en de gevolgen van dat alles. Tenslotte gaat een recessie ingrijpend en langduriger verder dan alléén het afwikkelen van het faillissement van een aantal banken. Jongeren maken zich zorgen over hun toekomst maar willen anderzijds geëngageerd, in denken en doen, betrokken worden bij het zoeken naar oplossingen, toekomstplanning, een nieuwe mondiale economische orde.

Exact dátgene waar paus Benedictus in zijn encycliek voor pleit: respect voor de ethiek in het zakendoen, in de financiële- en handelswereld. Want alleen zodoende kan het besef doordringen dat er gigantisch veel onrecht en ongelijkheid in de wereld is. Agnes van Ardenne signaleert – en niet als enige – wereldwijd een graaicultuur. Ook in Nederland, waar morele waarden gedevalueerd zijn. De paus was daar in eerdere uitspraken heel helder in: speculanten hebben de schuld van de huidige voedselcrisis. En hoewel ze daarover graag méér in de encycliek had willen lezen, is ze het met die uitspraak helemaal eens: “Speculanten hebben gewetenloos ontdekt dat er aan voedsel en grondstoffen meer te verdienen is dan aan onroerend goed, om maar iets te noemen. Voor het eerst sinds jaren constateren we dat het aantal hongerlijdende mensen weer toeneemt; dat we meer consumeren dan produceren, dat de voedselprijzen de pan uitrijzen en dat de miljoenen kleine boeren en boerinnen het slachtoffer worden van die prijsopdrijving.”

'Ik vind dat de bisschoppen lid van de SER moeten worden.'

Moedig

Agnes van Ardenne noemt de encycliek “een knap werkstuk”, omdat 'ie “multi-interpretabel” is. Geen dogmatische stellingname, maar ook geen uitgewerkt economisch wereldmodel. “De paus stelt zich kwetsbaar op en dat is moedig. Je kunt namelijk ook besluiten om géén encycliek te schrijven, dan heb je nergens last van.”

Maar dat multi-interpretabele is volgens de Tilburgse hoogleraar Antoine Jacobs – die met zijn studenten een regelmatige gast bij de FAO is – ook een zwakte. Tegenover het bijna links-progressieve standpunt van de paus over de sociaal-economische orde, vrede en gerechtigheid, staan de bekende rechts-conservatieve opvattingen van het Vaticaan inzake de moraal. “Dat klopt,” beaamt Agnes van Ardenne. “Maar de paus zet ook niet-katholieken aan het denken als het gaat over waarachtigheid en oprechtheid.”

Niet alleen bij het CDA zal de encycliek instemmend zijn gelezen. Ook bij de SP en Groen Links zullen sommige passages in de smaak vallen. Maar ja, de vraag blijft in hoeverre zo'n encycliek gelezen wordt, en vervolgens serieus wordt genomen? Dat is moeilijk in te schatten. In haar Romeinse werkomgeving werd en wordt er niet, of hoogst sporadisch over gesproken. Daarom was ze des te blijer toen ze hoorde dat de paus zou verschijnen op de Voedselwereldtop die onlangs in Rome werd gehouden. Hét ideale forum voor Benedictus om er zijn vurige pleidooi te herhalen om meer 'Liefde in waarheid' toe te passen. 

Waarheid. Agnes van Ardenne kende vroeger maar één waarheid. “Maar als je ouder, en hopelijk wat wijzer wordt, ontdek je dat er meer waarheden zijn. Het is niet alleen mijn waarheid die telt, want dan heb je bij de FAO niks te zoeken. In deze internationale organisatie hoor ik méér waarheden vertellen. En pas als je met respect naar elkaar luistert, kunnen er de broodnodige compromissen worden bereikt.”

Bordje rijst

Veritas vertaalt Agnes van Ardenne niet strikt letterlijk met ‘waarheid’, maar figuurlijk ook met het begrip ‘waarachtigheid’. Ieders waarheid, ieders waarachtigheid, ieders waardigheid. En caritas niet in de zin van ‘liefdadigheid’. Dat riekt teveel naar giften, naar bedeling, naar aalmoezen. “Fundraising aan een culinair banket, zodat de deelnemers volgegeten hun geweten proberen af te kopen met het idee dat nu ook 'de mensen' in de Derde Wereld een extra bordje rijst krijgen....

Op de kaft van het recente VN-Actieplan tegen de heersende voedselcrisis stond een uitspraak van Mahatma Ghandi: 'Er zijn mensen in de wereld die zó’n honger lijden, dat ze alleen in God kunnen geloven in de vorm van een stuk brood'. En dat brood, die rijst, dat voedsel kan alleen door een gezamenlijke aanpak worden verschaft. Als samenleving; ongeacht politieke, religieuze en culturele verschillen van opvattingen. Een diversiteit aan culturen mag immers nooit het excuus zijn om niet sámen te werken om het hongerprobleem op te lossen.” 

Agnes van Ardenne is niet zo enthousiast over het idee uit de encycliek om een wereldbestuur met veel macht na te streven. Waarom alles vanaf een absolute top willen regelen? Er zijn inzake voedselvoorziening, landbouw en veeteelt tal van zaken die op dorpsniveau, of in regionaal verband kunnen worden aangepakt en verbeterd. Maar daar moeten de nationale overheden dan wel ruimte voor bieden. Breed maatschappelijke dialoog dus. Oplossingen voor voedselproblemen niet bevechten, maar bediscussiëren. Als samenleving, over de grenzen heen. Met oprecht respect voor 'Caritas in Veritate'.

Profiel Agnes van Ardenne

Agnes van Ardenne (Maasland, 1950) begon haar werkzame leven als apothekersassistente. Als 17-jarige werd ze getroffen en gegrepen door de encycliek Populorum Progressio van paus Paulus VI. Vanaf het moment dat ze – tien jaar later - lid werd van het CDA-in-wording, heeft ze die pauselijke boodschap over de humane ontwikkeling van de mens en het bestrijden van sociaal onrecht over de grenzen heen, met zich meegedragen. In al haar politieke functies – de gemeenteraad in Vlaardingen, de Tweede Kamer en twee kabinetten-Balkenende – heeft ze haar katholieke geloofsovertuiging als uitgangspunt genomen bij haar politieke doen en laten. Nog steeds, of misschien vooral juist nú: als ambassadeur voor Nederland bij de drie – in Rome gevestigde – VN-organisatie voor Voedsel en Landbouw FAO, het World Food Programnma en de IFAD, de kleine boerenleenbank van de VN.