Terugblik op eerste week Afrikasynode

Noodkreten, hoop en vrouwelijke invloed

ROME - In Rome is deze maand een bijzondere synode voor Afrika aan de gang. Zondag 4 oktober werd de bisschoppenvergadering door paus Benedictus XVI geopend. Ruim 400 bisschoppen, religieuzen en deskundigen buigen zich over de uitdagingen waarvoor de kerk in Afrika staat. Een samenvatting van de eerste synodeweek.

Zonder vrouwen geen kerk
Het meeste applaus bij de Afrikasynode kregen tot nu toe de drie vrouwelijke religieuzen, die als deskundigen uitgenodigd waren om de synodevaders toe te spreken. Alle drie wezen ze erop hoe belangrijk de inzet van vrouwen voor vrede en verzoening is. Een zuster uit Rwanda, die als geestelijk verzorger in een gevangenis werkt, vertelde op aangrijpende wijze hoe zij de moordenaar van haar vader heeft vergeven en hoe dit de moordenaar tot in ziel raakte.

“En toch krijgen wij, uw moeders,“ zoals een van de andere zusters het formuleerde “in de samenleving en ook in de kerk nog niet altijd de ons plaats die ons toekomt.” Niet om de priesters te vervangen, maar wel “om een gelijkwaardige partner in de wijngaard van de Heer zijn,” zei de andere zuster in aanwezigheid van paus Benedictus XVI. In de kerk zou volgens haar geen enkele groep zich boven een andere verheven moeten voelen. Afsluitend vroeg de zuster aan de synodevaders om voor het slapen gaan twee minuten te overwegen wat de kerk in Afrika zonder vrouwen zou moeten beginnen.

Hopeloos verdeeld

Vrede in de Afrikaanse samenleving moet van binnen uit komen. Dat geldt ook voor kerkelijke organisaties en religieuze congregaties, zo bepleitten enkele generale oversten die bij de synode vertegenwoordigd zijn. Een bisschop uit de Democratische Republiek Congo berichtte van bloedbaden en plunderingen, waaraan ook leden van katholieke basisgemeenten hadden deelgenomen. Terwijl die nou net zijn opgericht om conflicten tot een oplossing te brengen.

Een overste uit de Centraal Affikaanse Republiek moest bekennen dat hij alleen maar op persoonlijke titel over de thema’s vrede en verzoening kon spreken en niet namens zijn bisschoppenconferentie, omdat het episcopaat in zijn land hopeloos verdeeld is. De afgelopen maanden was er sprake van een verwijdering tussen priesters en bisschoppen en tussen priesters en leken, die haaks staat op de Blijde Boodschap.

Uit Burundi kwam het voorstel om een vredesconferentie voor de regio rond de grote meren te houden. De regionalisering van conflicten eist ook meer samenwerking op interregionaal niveau. In Burundi heeft men goede ervaringen met de samenwerking met de bisschoppenconferentie uit het naburige Tanzania als het gaat om de opvang van vluchtelingen en oorlogsslachtoffers.

Waarschuwende geluiden waren te horen vanuit Zuid-Soedan. Een bisschop uit die regio herinnerde aan het ernstige gevaar van een gewelddadige scheiding tussen het noorden en het zuiden van zijn land. Om “het ergste scenario voor Soedan” te verijdelen, zijn volgens hem  internationale onderhandelingen nodig. Zowel het noorden als het zuiden is bezig zich opnieuw te bewapenen. Het door de islam gedomineerde noorden streeft volgens de bisschop naar een splitsing van land.

Bewezen dialoog
Een andere bisschop wees erop dat bijna alle conflicten die in Afrika worden uitgevochten, een religieuze dimensie hebben. Alleen scholing en spirituele vorming helpen volgens hem om “het verlangen te begrijpen, te weten en lief te hebben” te wekken. Hij ziet onder meer kansen daarvoor in gemengde huwelijken. Bovendien zouden de al bestaande commissies voor Gerechtigheid en Vrede doelgericht moeten zoeken naar mensen die zich voor de interreligieuze dialoog willen inzetten.

Bisschop Martin Happe van Mauretanië presenteerde een ongebruikelijke samenwerking tussen moslims en katholieken. Van de ongeveer 120 medewerkers van de katholieke hulporganisatie Caritas in zijn land zijn er 110 moslim, zo vertelde de uit Duitsland afkomstige missiebisschop aan zijn collega’s. Net als alle medewerkers van de katholieke hulporganisatie hebben ook de islamitische verklaard de grondbeginselen van Caritas uit te dragen en iedereen dezelfde hulp te geven, zonder aanzien van etnische of religieuze afkomst.

Volgens aartsbisschop John Olorunfemi Onaiyekan van Abuja in Nigeria kan de verhouding met de islam ook positief uitvallen. De dialoog tussen katholieken en moslims heet 15 jaar na de eerste Afrikasynode – ondanks problemen – ook veel waardevols opgeleverd. De katholieke kerk kan de strijd voor verzoening, gerechtigheid en vrede op het Afrikaanse continent niet alleen voeren. Daarom riep Onaiyekan de synode op zowel op lokaal als international niveau tot een vergaande samenwerking met de islamitische gemeenschap te besluiten. 

Sociaal-economische ontwikkeling ondersteunen

Minstens vijf deelnemers spraken in de synodeaula over de betekenis van de katholieke sociale leer voor de Afrikaanse samenleving. De noodkreet van bloed, oorlog, neokolonialisme, aidswezen en het gebrek aan democratie maken dit zeer noodzakelijk, aldus een religieuze overste.

Maar in Afrika is niet alleen sprake van leed en uitbuiting. De Kerk heeft ook de kans om door de opleiding van goede en eerlijke politieke leiders het voortouw te nemen in de sociaal-economische ontwikkeling van Afrika. Curiekardinaal Martino, de pauselijke ‘minister van vrede’ riep op om Afrikaanse parlementariërs, politici en rechters met de katholieke sociale leer in aanraking te laten komen. Hij stelde voor om een speciaal instituut voor Afrika op te richten, dat zich met de verspreiding van de sociale leer gaat bezighouden.

Eigen tradities
Ook andere Vaticaanse curieprelaten brachten aspecten van hun eigen werkterrein naar voren. Staatssecretaris Bertone prees de onvermoeibare diplomatieke inzet van de nuntii in Afrika, vooral bij de bescherming van de mensenrechten. Van 53 Afrikaanse landen onderhouden er 50 diplomatieke betrekkingen met de Heilige Stoel. Aartsbisschop Celli, voorzitter van de Pauselijke Raad voor Sociale Communicatie, toonde zich verheugd over de groei van katholieke radiozenders (meer dan 160) in alle delen van Afrika.

Interessant was ook de bijdrage van aartsbisschop Coccopalmerio, voorzitter van de Pauselijke Raad voor de Uitleg van Wetteksten. Hij riep de lokale kerken in Afrika op om het canonieke recht te verrijken met hun eigen juridische, culturele en normatieve tradities. Het kerkelijk wetboek van 1983 laat ruimte daarvoor. “Wij mogen de Kerk in Afrika geen dingen opleggen die onwezenlijk zijn,”  aldus Coccopalmerio. Van de 34 Afrikaanse bisschoppenconferentie hebben er 20 nog geen zogeheten uitvoeringsdecreten uitgevorderd. Deze bepalen de uitwerking van algemene kerkelijke regels voor concrete situaties in lokale kerken.

Openheid

Vanuit Nederland directeur Victor Scheffers van de Justitia et Pax als auditor bij de synode aanwezig. In een interview met het Nederlands Dagblad zei hij vrijdag 9 oktober verrast te zijn door de openheid waarmee de Afrikaanse bisschoppen over het geweld in hun landen spreken. ,,In de officiële Vaticaanse documenten voor de synode staan veel theologische, filosofische, mooie woorden over menselijke waardigheid, vergeving en verzoening. Maar de ene na de andere bisschop geeft hier openlijk aan dat daarmee het onrecht dat mensen is aangedaan, niet zomaar weg is,'' aldus Scheffers.

Naar huis

Een bisschop heeft de synode al tijdens de eerste week moeten verlaten. De aartsbisschop

van Bakavu in Congo is naar zijn land teruggekeerd in verband met het oplaaiende geweld daar. In zijn bisdom waren priesters aangevallen, twee van hen ontvoerd en een parochiekerk was afgebrand. ,,De kerk is nog de enige steun voor het geterroriseerde, vernederde, uitgebuite en onderdrukte volk'', verklaarde hij zijn vertrek.

Bron: Radio Vaticana/MB